बाढीको दोस्रो कहर : झण्डै ५ सयभन्दा बढी शव, पहिचानको संकट र अस्पतालमा राख्ने ठाउँसमेत छैन

गामघर डेस्क

काठमाडौं । भोटेकोशी बाढीपछि फैलिएको मानवीय त्रासदी अब शव व्यवस्थापनको गम्भीर संकटमा परिणत भएको छ। बाढीले बगाएर ल्याएका शव एकपछि अर्को भेटिन थालेपछि अस्पतालका शवगृह भरिएका छन्, पोस्टमार्टम टोलीमाथि कामको चाप बढेको छ र सबैभन्दा पीडादायी कुरा—धेरै शवको पहिचान हुन सकेको छैन।

अद्यावधिक विवरणअनुसार बाढी तथा पहिरोपछि हालसम्म ५५३ जनाको शव फेला परिसकेको छ। तीमध्ये अधिकांशको पहिचान खुल्न बाँकी छ। अर्कोतर्फ, राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका अनुसार ९७७ जना अझै सम्पर्कविहीन छन्। यसले आगामी दिनमा शव फेला पर्ने क्रम अझ बढ्न सक्ने र त्यससँगै शव व्यवस्थापनको चुनौती पनि थपिन सक्ने संकेत गरेको छ।

चितवन अहिले यो संकटको सबैभन्दा ठूलो केन्द्र बनेको छ। बाढीले बगाएका शवहरू त्रिशूली नदीको बहावसँगै चितवन, नवलपरासी लगायतका क्षेत्रमा भेटिन थालेपछि भरतपुर अस्पतालमा शवको चाप थेगिनसक्नु भएको छ।

भरतपुर अस्पतालका अनुसार बिहीबार बेलुकासम्म मात्रै १३७ शव अस्पतालमा पुगिसकेका थिए। शुक्रबार थपिएपछि संख्या करिब २०० पुग्ने अनुमान थियो। तर अस्पतालसँग त्यति ठूलो संख्यामा शव सुरक्षित राख्ने क्षमता छैन। अस्पतालमा २४ वटा मात्रै फ्रिजर रहेका र तीमध्ये अधिकांश नियमित रूपमा रहेका बेवारिसे शवले भरिने गरेको अस्पताल प्रशासनले जनाएको छ।

बिहीबार पोस्टमार्टम भवन र परिसर भरिएपछि शव बाहिरसम्म राख्नुपर्ने अवस्था आएको थियो। फ्रिजरमा राख्न नसकिएका शवलाई करिडोर र बाहिरी क्षेत्रमा त्रिपालको व्यवस्थासहित राखिएको छ। प्रहरीले ती क्षेत्रलाई घेरा हालेर सर्वसाधारणको प्रवेशमा रोक लगाएको छ। तर चिस्यानको पर्याप्त व्यवस्था गर्न नसक्दा केही शव कुहिन थालिसकेको अस्पतालले जनाएको छ।

शवको चापभन्दा ठूलो चुनौती पहिचान
यो विपत्तिमा अहिले मृत्युको संख्या गन्नुभन्दा पनि मृतकको पहिचान गर्नु सबैभन्दा कठिन काम बन्दै गएको छ।

बाढीमा बगेर आएका सबै शव एउटै अवस्थामा छैनन्। केही शव सग्लै अवस्थामा छन् भने केही लामो समय पानीमा रहँदा कुहिएका वा क्षतविक्षत भएका छन्। त्यसैले अस्पतालहरूले पहिला पहिचान गर्न सकिने अवस्थाका शवलाई प्राथमिकतामा राखेर प्रक्रिया अघि बढाइरहेका छन्।

फरेन्सिक टोलीले पोस्टमार्टमसँगै फिंगरप्रिन्ट, फोटो, भिडियो तथा शरीरमा रहेका विशेष पहिचान चिह्नको अभिलेख राखिरहेको छ। पहिचान भएका शव आफन्तलाई बुझाएर अन्तिम संस्कारका लागि पठाउने गरिएको छ।

भरतपुरमा फरेन्सिक जनशक्तिको अभावसमेत देखिएको छ। सुरुमा दुई टोलीले काम गरिरहेकोमा शवको चाप बढेपछि भेरी अस्पताल, लुम्बिनी क्षेत्रका अस्पताल र नेपाल मेडिकल कलेजलगायतबाट विज्ञ बोलाएर पोस्टमार्टमको काम अघि बढाइएको छ।

आफन्तका हातमा तस्वीर, शवगृहमा अन्तहीन प्रतीक्षा
शव व्यवस्थापनको संकटसँगै आफन्तको पीडा झन् गहिरिएको छ। हराएका आफन्त खोज्दै आएका परिवारका सदस्यहरू शवको फोटो, भिडियो र शरीरमा रहेका पहिचान चिह्न हेर्दै आफ्नो मान्छे भेटिन्छ कि भनेर प्रतीक्षा गरिरहेका छन्।

भरतपुरमा प्रारम्भिक प्रक्रिया पूरा गरिएका शवलाई अस्थायी रूपमा अर्को सरकारी भवनमा सार्ने व्यवस्था गरिएको छ। त्यहाँ एयर कन्डिसनसहित शव राख्ने र्‍याक तयार पारिँदैछ। शुक्रबार दिउँसोसम्म करिब ५८ शवको पोस्टमार्टम, फिंगरप्रिन्ट लगायतका प्रारम्भिक प्रक्रिया पूरा गरेर त्यहाँ पठाइएको थियो।

यो दृश्य आफैँमा विपत्तिको भयावहता बयान गर्न पर्याप्त छ—एकातिर शवको चाङ, अर्कोतिर हातमा बेपत्ता आफन्तको तस्वीर बोकेर पहिचान खोज्दै हिँडिरहेका परिवार।

अनुहारले नचिनेपछि दाँत, औंठाछाप र डीएनए
शव क्षतविक्षत वा लामो समय पानीमा रहेको अवस्थामा अनुहारबाट पहिचान गर्न सम्भव नहुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा दाँत, औंठाछाप र अन्ततः डीएनए परीक्षण महत्वपूर्ण आधार बन्छ।

फरेन्सिक विज्ञका अनुसार सबै शव अनिवार्य रूपमा चिरेर परीक्षण गर्नुपर्ने हुँदैन। मृत्युको कारण स्पष्ट भएको अवस्थामा बाहिरी अवस्था, अनुहार, कपडा, चोटपटक र शरीरमा रहेका विशेष चिन्हको अभिलेख पनि शव परीक्षण प्रक्रियाको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। शरीरमा भएका प्लेट, रड, प्रोस्थेसिस वा पुराना उपचारका अवशेषसमेत पहिचानको आधार बन्न सक्छन्।

तर अत्यधिक कुहिएको वा क्षतविक्षत शवमा दृश्य पहिचान कठिन हुने भएकाले वैज्ञानिक विधि अपरिहार्य हुन्छ। यस्तो अवस्थामा डीएनए परीक्षणले अन्तिम पुष्टि गर्न सक्छ। भरतपुर अस्पतालले पहिचान हुन नसकेका शवको डीएनए नमुना सुरक्षित राख्दै परिवार तथा अन्य वैज्ञानिक प्रमाणसँग तुलना गर्ने प्रक्रिया अघि बढाइरहेको छ।

देशभर क्षमता छ, तर जहाँ चाहिएको छ त्यहाँ छैन
स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार देशभरका अस्पतालको शव व्यवस्थापन क्षमता जोड्दा करिब ६०० भन्दा बढी हुन सक्छ। तर समस्या कुल क्षमता नभई आवश्यक परेको ठाउँमा पर्याप्त क्षमता नहुनु हो।

ताप्लेजुङ वा दार्चुलाको शवगृह खाली भए पनि त्यहाँ रहेको क्षमता तत्काल चितवन वा नवलपरासीमा प्रयोग गर्न सकिँदैन। यही कारण अहिले १६ वटा अस्पतालको क्षमता प्रयोगमा ल्याइएको छ र आवश्यकताअनुसार थप संरचना परिचालन गर्ने तयारी भइरहेको मन्त्रालयले जनाएको छ।

बाढीले बगाएका शवहरू चितवन, नवलपरासी तथा त्रिशूली नदी आसपासका क्षेत्रमा बढी भेटिएकाले शव फेला परेको स्थान नजिकै अस्थायी व्यवस्थापन केन्द्र बनाउने विकल्पमा पनि छलफल भइरहेको छ। सबै शव काठमाडौं ल्याउन खोज्दा यातायात तथा व्यवस्थापनमै अर्को समस्या उत्पन्न हुन सक्छ।

अब अस्थायी होइन, दीर्घकालीन तयारी आवश्यक
मन्त्रालयले कोल्ड स्टोरेज, अस्थायी शवगृह, कोल्ड कन्टेनर तथा अन्य सरकारी संरचनालाई तत्काल प्रयोगमा ल्याउने विकल्प खोजिरहेको छ।

तर अहिलेको संकटले एउटा गम्भीर प्रश्न छाडेको छ—ठूला विपद्का बेला ठूलो संख्यामा मृतक भेटिए भने नेपालसँग उनीहरूको सुरक्षित व्यवस्थापन गर्ने पूर्वतयारी कति छ?

विपद् व्यवस्थापनमा उद्धार र घाइतेको उपचारलाई प्राथमिकता दिइन्छ। तर ठूलो संख्यामा मृत्यु भएको अवस्थामा शवको सुरक्षित भण्डारण, पहिचान, अभिलेखीकरण र आफन्तलाई हस्तान्तरण पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण मानवीय दायित्व हो।

भोटेकोशी बाढीले यही कमजोरीलाई उजागर गरिदिएको छ। आज अस्पतालका करिडोर र बाहिरी परिसरमा शव राख्नुपर्ने अवस्था आएको छ। भोलि अझ धेरै शव फेला परे भने अवस्था झन् जटिल बन्न सक्छ।

त्यसैले अहिलेको आवश्यकता शव लुकाउने वा तत्काल हटाउने होइन, वैज्ञानिक, सम्मानजनक र सुरक्षित शव व्यवस्थापन प्रणाली निर्माण गर्नु हो। प्रत्येक शवको पहिचानयोग्य विवरण, फिंगरप्रिन्ट, डीएनए नमुना र फोटो अभिलेख राख्दै परिवारसम्म सही सूचना पुर्‍याउनुपर्छ।

बाढीले मानिसको ज्यान लिएको छ। अब राज्यको जिम्मेवारी उनीहरूको मृत्यु पछिको सम्मान सुनिश्चित गर्नु हो। बेपत्ता आफन्तको प्रतीक्षामा रहेका परिवारका लागि एउटा शव केवल शव होइन—आफ्नो मान्छे भएको अन्तिम प्रमाण हो। त्यसैले पहिचानविहीन शवको प्रत्येक अभिलेखसँग एउटा परिवारको आशा जोडिएको छ।

प्रकाशित मिति: २०२६-०८-२९ , समय : ०८:५०:०५ , 1 hour अगाडि